Determinism : به مفهوم قائل بودن به  وجود تعین و ضرورت در تاریخ است و به این می اندیشد که اگر تاریخ اکنون این گونه است ،این یک شکل اجتناب ناپذیر است و باید این گونه میشد و باور به این که در تاریخ علاوه بر علل ، قانون هم وجود دارد .  در فارسی ، جبر گرایی هم ترجمه شده است . بارزترین شکل این رویکرد به تاریخ در گفتمان مدرن  در  کنه اندیشه مارکسیسم (Marxism) به چشم می خورد .

Indeterminism:  در حال حاضر رویکرد عمده مواجه با تاریخ است و به مفهوم قائل بودن به عدم وجود تعین و ضرورت درتاریخ می باشد و  باور به این که تاریخ بدین گونه که هست تنها یک شکل ممکن است نه یک شکل اجتناب ناپذیر .  این مکتب می اندیشد  که در بررسی تاریخ ما فقط با علل مواجه ایم نه با قانون .

عاقبت زان در  برون  آید  سری

Two things are infinite: the universe and human stupidity;

and I'm not sure about the universe.

Albert Einstein 

پدر فرتوت شد

شعر خشکید

گمان کنم همسایه ها در کوچه

به دنبال معجزه می گردند

از عشق هم خبری نیست

اما شیاطین هر روز  مرا به نام می خوانند

He who fights with monsters should look to it

that he himself does not become a monster.

 Friedrich  Nietzsche

به دور دستها

آنجا که

نه تو هستی

و نه خیال تو

افسوس که اين مزرعه را آب گرفته

دهقان مصيبت زده را خواب گرفته

خون دل ما رنگ می ناب گرفته

وز سوزش تب پيکرمان تاب گرفته

رخسار هنر گونه مهتاب گرفته

چشمان خرد پرده ز خوناب گرفته ...

ادیب الممالک فراهانی